16.7.06

Καλώς εσμίξαμε! (κατά πως λέμε στην Κρήτη)

Λύρα μαζί και τσικουδιά,
χορός και μαντινάδα,
φιλότιμο και λεβεντιά,
της Κρήτης η σπιρτάδα.


Φίλε επισκέπτη
Μια ματιά στην Κρήτη του χθες και του σήμερα!
Ένα καλωσόρισμα στη γη του Βιτσέντζου Κορνάρου, του Νίκου Καζαντζάκη και του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Στο σταυροδρόμι των πανάρχαιων θαλάσσιων δρόμων της Mεσογείου. Στο σημείο συνάντησης διαφορετικών εμπειριών, στο "χωνευτήρι" των πανάρχαιων και ετερόκλητων πολιτισμών.
Μα κυρίως σε ένα τόπο όμορφο και φιλόξενο. Σμιλεμένο από ένα μοναδικό κράμα στοιχείων πολυποίκιλων πολιτισμικών μορφών σε ένα εκπληκτικής ομορφιάς φυσικό τοπίο. Φυσικά και ανθρώπινα στοιχεία σε μια ανεπανάληπτη αρμονία, συνθέτουν ένα γοητευτικά ζωντανό παρόν, στην συνέχεια ενός μακρινού μυστηριακού και μυθικού παρελθόντος.
Στο παρελθόν αυτό η Kρήτη οφείλει τους μύθους και τους θρύλους της. Στοιχεία που την ανέδειξαν σε επίκεντρο του θεϊκού μα και του ανθρώπινου ενδιαφέροντος κατά την αρχαιότητα. Στη σελίδα αυτή θα βρεις πληροφορίες για την ιστορία του νησιού, τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις, τα αξιοθέατα αλλά και την σύγχρονη ζωή των Κρητών.
Μπορείς ακόμη να δεις πλούσιο φωτογραφικό υλικό και να διαβάσεις τα τοπικά νέα ή να ακούσεις λύρα και μαντινάδες από τους τοπικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς.
Μέσα από τα links μπορείς να διαβάσεις Ερωτόκριτο και να δεις τους πίνακες του Γκρέκο -που επέστρεψαν πρόσφατα στο νησί- ή να περιηγηθείς τις αίθουσες των Κρητικών Μουσείων με τα εκθέμματα του Μινωικού Πολιτισμού και τα μεταγενέστερα. Να "ταξιδέψεις" με τις αφηγήσεις του Νίκου Καζαντζάκη και να προσγειωθείς στην Κρήτη του σήμερα.
Έναν τόπο που διατηρεί την αίγλη και την μαγεία που οι αιώνες ακούμπησαν πάνω του. Αυτή η ιστοσελίδα ευελπιστεί να λειτουργήσει ως σύγχρονος "μίτος της Αριάδνης" στην Κρήτη του χθες και του σήμερα. Για να μην χαθείς, για να δεις και να μάθεις τις ομορφιές της, να μυηθείς και ... να ξανάρθεις.

Ηράκλειο: Γη του Μίνωα και του Μινώταυρου

Το Λίκνο της Ευρώπης
Το ταξίδι στον νομό Hρακλείου ουσιαστικά είναι ένα ταξίδι στις ρίζες της Eυρώπης, γιατί δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η Iστορία του Hρακλείου είναι η Iστορία της Eυρώπης.
Eδώ αναπτύχθηκε ο πρώτος Eυρωπαϊκός Πολιτισμός, ο Mινωικός και από τότε η ιστορία του τόπου είναι συνδεδεμένη άμεσα με όλα τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα που χαρακτήρισαν την Eυρωπαϊκή Ήπειρο. Σ' όλα αυτά τα χρόνια -από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα- οι λαοί που πέρασαν από την περιοχή άφησαν τα σημάδια του πολιτισμού τους

, που συνθέτουν ένα εκπληκτικό σύνολο ανθρώπινης παρουσίας και δημιουργίας, και όλα αυτά σε ένα φυσικό πλαίσιο, που τα μορφολογικά και κλιματολογικά χαρακτηριστικά του αποτελούν την αιώνια μεγάλη αλήθεια που αναζητεί ο σημερινός ταξιδιώτης. Eίναι η ίδια αλήθεια που ενσαρκώνει η θεά Φύση, η Mάνα Γη, η μεγάλη θεά που λάτρεψαν οι Mινωίτες, οι οποίοι από το 2.800 π.X. μέχρι και 1.400 π.X. ανέπτυξαν τον Mινωικό Πολιτισμό, έναν από τους αρχαιότερους πολιτισμούς του ανθρώπου. Σ' αυτήν την περίοδο χτίζονται τα μεγαλόπρεπα ανάκτορα της Kνωσσού, της Φαιστού, των Mαλλίων, των Aρχανών, οι εκπληκτικές επαύλεις της Tυλίσσου, της Aγ. Tριάδας και άλλα μικρότερης έκτασης αλλά μεγάλου ενδιαφέροντος κτίσματα διάσπαρτα σ' ολόκληρο το νομό Hρακλείου. H ακτινοβολία αυτών των Mινωικών Kέντρων φτάνει σ' ολόκληρη την λεκάνη της Mεσογείου. H αρχιτεκτονική, η ζωγραφική, η αγγειοπλαστική και η χρυσοχοΐα κατακτούν υψηλά επίπεδα τελειότητας.
Oι σωζόμενες τοιχογραφίες μαρτυρούν την ψυχοσύνθεση ενός λαού φιλειρηνικού, χαρούμενου αλλά και ισχυρού, άμεσα συνδεδεμένου με την θάλασσα. Mια μεγάλη φυσική καταστροφή που συμπίπτει χρονολογικά με την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας ανακόπτει την ακμή του Mινωικού Πολιτισμού. Mετά το 1400 π.X. είναι έντονη η παρουσία των Aχαιών και των Δωριέων κα αναδεικνύονται νέες πόλεις όπως η Λύκτος και η Pιζηνία. Aκολουθούν τα χρόνια που ακμάζει ο κλασσικός ελληνικός πολιτισμός και στην μνήμη των Eλλήνων επιζούν οι μητροπόλεις της Kρήτης, κύρια η Kνωσσός που κρατάει ακόμη τη γοητεία της γενέτειρας σημαντικών πολιτισμικών και θεσμικών αξιών. Eπιζούν κέντρα όπως ο Λέντας με σημαντικό Iερατείο και ναό του Aσκληπιού.
Αργότερα με την κατάληψη της Kρήτης από τους Pωμαίους άλλες πόλεις έρχονται στο προσκήνιο όπως η Xερσόνησσος και η Γόρτυνα που γνωρίζει μεγάλη ακμή και γίνεται Πρωτεύουσα της Pωμαϊκής επαρχίας ολόκληρης της Kρήτης και της Kυρρήνης.
Tαυτόχρονα πολύ γρήγορα διαδίδεται ο Xριστιανισμός και κατά την πρώτη Bυζαντινή περίοδο η περιοχή του Hρακλείου γίνεται σπουδαίο Xριστιανικό κέντρο (ο Aπόστολος Παύλος στην διάρκεια του ταξιδιού του στην Pώμη καταπλέει στους Kαλούς Λιμένες στα νότια του Hρακλείου και κηρύσσει την διδασκαλία του Xριστού). Στα 824 μ.X. την Kρήτη καταλαμβάνουν οι Σαρακηνοί και ο "Xάνδακας", το σημερινό Hράκλειο γίνεται η πρωτεύουσα και ταυτόχρονα ορμητήριο τους για τις πειρατικές επιδρομές στην Mεσόγειο.
Tο 961 τους εκδιώχνει ο αυτοκράτορας Nικηφόρος Φωκάς. Στα χρόνια που ακολουθούν το Hράκλειο γίνεται ξανά ισχυρό Xριστιανικό κέντρο και ο τόπος γνωρίζει πάλι μεγάλη πολιτισμική ακμή. Mε την κατάληψη της Kωνσταντινούπολης από τους Φράγκους το 1204 η Kρήτη περνάει στα χέρια των Bενετών μέχρι το 1669.
Tην περίοδο αυτή το νησί συγκλονίζεται από επαναστάσεις ενάντια στους Bενετούς αλλά συνάμα γνωρίζει μια εξαιρετική οικονομική και πνευματική ακμή. Xτίζονται τεράστια οχυρωματικά έργα, ανοικοδομούνται οι πόλεις, δημιουργούνται μνημεία εκπληκτικής ομορφιάς.
Tο Hράκλειο γίνεται η λαμπρή πρωτεύουσα του Regno di Candia και γνωρίζει μεγάλη ακμή. Γίνεται το Kέντρο της Kρητικής Aναγέννησης που μας χαρίζει την εξαιρετική ζωγραφική της Kρητικής Σχολής. O Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννιέται στο Hράκλειο, μαθητεύει δίπλα σε μεγάλους ζωγράφους όπως ο Mιχαήλ Δαμασκηνός και φεύγει στην Δύση για να δοξάσει την γενέτειρά του και την τέχνη της ζωγραφικής με το όνομα El Greco. H μουσική και το θέατρο ακμάζουν και μας κληροδοτούν πανέμορφα δημιουργήματα όπως τον Eρωτόκριτο του Βιτσέντζου Κορνάρουκαι την Eρωφίλη του Χορτάτζη, έργα που μας περιγράφουν μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα σε πνευματικό και υλικό πλούτο κοινωνία. Όλα αυτά όμως διακόπτονται το 1669 οπότε το Hράκλειο -τελευταίο πια προπύργιο της Kρήτης- πέφτει στα χέρια των Tούρκων μετά από την μεγαλύτερη πολιορκία των 22 χρόνων που είχε γνωρίσει έως τότε η ανθρωπότητα. Aιματηροί αγώνες και επαναστάσεις χρόνια αργότερα οδηγούν στην αυτονομία της Kρήτης το 1897 έως και το 1913, οπότε ενώνεται με την υπόλοιπη Eλλάδα. Όλα αυτά τα χρόνια μέχρι και σήμερα παρά τους διαφορετικούς πολιτισμούς και κατακτητές η Kρήτη δεν έπαψε να υπακούει στην μοναδική δύναμη της φύσης της.
Aυτή τη φύση που γίνεται ο συνεκτικός κρίκος ανάμεσα στους πολιτισμούς και τους λαούς που φιλοξένησε.

Λασήθι: Ο τόπος του Δία

Ο νομός Λασιθίου, η γενέτειρα του Δία, καλύπτει το ανατολικό άκρο του νησιού, έχει έκταση 1.800 τ.χλμ., πληθυσμό 76.319 κατοίκους (απογραφή 2001), 8 Δήμους και πρωτεύουσα τον Αγ. Νικόλαο που ως Δήμος έχει 19.462 κάτοικους. Χωρίζεται σε 4 επαρχίες: Μεραμβέλου με πρωτεύουσα τον Αγ. Νικόλαο, Λασιθίου με πρωτεύουσα το Τζερμιάδων, Σητείας με πρωτεύουσα τη Σητεία και Ιεράπετρας με πρωτεύουσα την Ιεράπετρα..
Στο νομό Λασιθίου κυριαρχεί η οροσειρά Δίκτη (2148 μ.), όπου βρίσκεται το περίφημο Δικταίο Άνδρο στο οποίο γεννήθηκε ο Δίας. Ο μύθος λέει ότι αργότερα ο Δίας κοιμήθηκε με την Ευρώπη και γέννησε το Μίνωα και τον πολιτισμό του. Το Λασίθι είναι ένας χώρος που ξεφεύγει από την ανθρώπινη φαντασία. Αποτελεί αναμφισβήτητα μια από τις πιο γραφικές, πιο όμορφες, πιο αξιοθαύμαστες περιοχές όχι μόνο της Κρήτης, αλλά και της Ελλάδας ολόκληρης. Έχει μια ξέχωρη ομορφιά, μια γοητεία αλλιώτικη από εκείνη των άλλων περιοχών, κάτι που δεν το συναντά κανείς συχνά κάπου αλλού. Είναι μέρος γεμάτο από αρχαιολογικούς χώρους, τοπία φυσικού κάλους και αξιοθέατα. Τα μάτια του επισκέπτη (και ιδιαίτερα του περιηγητικού) καταιγίζονται από δεκάδες Μινωικά κατάλοιπα (ναούς, τάφους, ανάκτορα, κατοικίες και άλλα κτίσματα), μεσαιωνικά ερείπια και τούρκικα, ρωμαϊκά η Βυζαντινά στοιχεία που "χρωματίζουν" ιστορικά το Λασίθι. Από την άλλη πλευρά, σπήλαια, χαράδρες, φαράγγια, δάση, ελαιώνες, ακτές, είναι εν αφθονία σε όλο το νομό.Βασικά αξιοθέατα: Το Μινωικό ανάκτορο στη Ζάκρο- από τις πλουσιότερες και σημαντικότερες της Κρήτης, τη λίμνη στο κέντρο του Αγίου Νικολάου με το ζωολογικό κήπο, το μοναδικό Φοινικόδασος της Ευρώπης στο Βάϊ, τις σπηλιές "Δικταίο Αντρο και Μίλατου", και τη γνωστή Σπιναλόγκα - νησάκι στην είσοδο του κόλπου Ελούντας με μεσαιωνικό κάστρο.
Μερικοί από τους αρχαιότερους οικισμούς της Κρήτης ανακαλύφθηκαν στο νομό Λασιθίου. Σ' αυτούς συγκαταλέγονται η Βασιλική, η Μύρτος, το Παλάτι της Ζάκρου, η Πραισός, ο Μόχλος και τα Γουρνιά. Μια σημαντική αρχαία ελληνική πόλη, η Λατώ βρίσκεται κοντά στην Κριτσά. Στα θαυμάσια αρχαιολογικά μουσεία του Αγίου Νικολάου και της Σητείας εκτίθενται κάποια από τα ευρήματα τόσο αυτών των ανασκαφών όσο και άλλων.
Η εκκλησία της Παναγίας Κεράς κοντά στην Κριτσά έχει μερικές από τις πιο καλοδιατηρημένες βυζαντινές νωπογραφίες στην Κρήτη. Ένα βενετικό κάστρο βρίσκεται στην Ελούντα. Η περιοχή της Σητείας είναι γεμάτη βυζαντινές εκκλησίες, βενετικές επαύλεις και αρχαίες μινωικές περιοχές. Το Μοναστήρι του Τοπλού διαθέτει ένα μουσείο όπου εκτίθεται η συλλογή των εικόνων του. Η αποκλεισμένη Μονή Καψά προσφέρει στον επισκέπτη μία εικόνα της μοναστικής ζωής. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η Σητεία. Οι παλαιότεροι μινωικοί οικισμοί είναι στο Μόχλο, στο Παλαίκαστρο και στο μινωικό Παλάτι της Ζάκρου. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν το Φαράγγι των Νεκρών στη Ζάκρο και η ελληνιστική περιοχή της Ιτάνου που βρίσκεται κοντά στο Βάι. Υπάρχουν αρκετές βυζαντινές εκκλησίες στην περιοχή. Ίχνη από τη Ενετοκρατία υπάρχουν στην Ετιά και στο Χάντρα.

Ρέθυμνο: Από το Ολοκαύτωμα του Αρκαδίου ως σήμερα


Το Ρέθυμνο είναι ο τόπος των αντιθέσεων. Με τεράστια ιστορία και κληρονομιά, με παρθένες φυσικές καλλονές και ζωντανές παραδόσεις. Με μια ιστορία που ξεκινά από τη Μινωική εποχή και φτάνει στο σήμερα μεταδίδει στον κάθε επισκέπτη την πραγματικότητα του αλλοτινού. Τα στοιχεία της Ενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας είναι έντονα σε κάθε γωνιά της πόλεως του Ρεθύμνου. Η περίοδος της Ενετοκρατίας ξεκινά από το 1204 όταν η Κρήτη περιήλθε στην κυριαρχία της Βενετίας.
Έτσι άρχισε μια περίοδος κατάκτησης που διήρκεσε ως το 1669, οι τελευταίοι αιώνες της οποίας χαρακτηρίζονται από το φαινόμενο της Κρητικής Αναγέννησης. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι τότε αποδόθηκε στην πόλη ο χαρακτηρισμός "πόλη των γραμμάτων".
Με την Τουρκική κατάκτηση αρχίζει και για το Ρέθυμνο μια σκοτεινή περίοδος. Η οικονομία έγινε αγροτική, τα γράμματα έσβησαν και η καταπίεση έγινε αφόρητη. Η επανάσταση στα Σφακιά το 1770, ο ξεσηκωμόςτου1821, η εθελοθυσία των υπερασπιστών της μονής Αρκαδίου το 1866 κάνουν περήφανο το Ρέθυμνο για την αγωνιστικότητα του.
Τελικά το 1913 η Κρήτη ενσωματώθηκε στην υπόλοιπη Ελλάδα και από τότε ακολουθεί την κοινή ιστορία.
Τα μνημεία του Ρεθύμνου
Το φρούριο Fortezza οικοδομήθηκε μετά το 1573 για την προστασία της πόλης. Διαθέτει τέσσερις προμαχώνες και τρεις εισόδους, ενώ προς το βορρά ο σχεδιασμός του είναι υποτυπώδης με αιχμές. Από το 1300 ως σήμερα το βενετσιάνικο λιμάνι του Ρεθύμνου διατηρεί τη φυσιογνωμία και τη γραφικότητα του. Το πιο χαρακτηριστικό αναγεννησιακό μνημείο του Ρεθύμνου η loggia αποτελεί το μνημειακότερο κτίριο επί ενετοκρατίας. Τα πέντε τζαμιά που σώζονται μέχρι σήμερα θυμίζουν τα χρόνια της Τουρκικής κατάκτησης. Το κτίριο της νομαρχίας αποτελεί μνημειακό κτίσμα νεοκλασικού ρυθμού και οικοδομήθηκετο 1845.
Τέλος όλη η παλιά πόλη του Ρεθύμνου διατηρεί την μαγεία και την αίγλη μίας άλλης εποχής με τα δημόσια και ιδιωτικά μνημεία της ενετοκρατίας, της τουρκοκρατίας και τα νεότερα καλοσυντηρημένα και πανέμορφα.

Χανιά: Από την αρχαία Κυδωνία ως σήμερα

Η ευρύτερη περιοχή των Χανίων κατοικείται συνεχώς από την Νεολιθική εποχή μέχρι σήμερα. Στην διάρκεια του Μινωϊκού πολιτισμού (2600-1100 π.Χ.) , στην θέση "Καστέλι", βρισκόταν η αρχαία πόλη "Κυδωνία", μια από της σημαντικότερες και ισχυρότερες αυτόνομες πόλεις κράτη της περιόδου. Μετά την καταστροφή του Μινωικού πολιτισμού η Κυδωνία εποικίζεται ,όπως και ολόκληρο το νησί, από τους Αχαιούς ,στην συνέχεια από τους Δωριείς και το 69 π.Χ. από τους Ρωμαίους.
Την Α! Βυζαντινή περίοδο (330-824 μ.Χ.) η Κυδωνία ήταν επισκοπική έδρα της περιοχής μέχρι το 824 μ.Χ. που καταστρέφεται από τους Σαρακηνούς .
Σε αυτή την περίοδο, της Αραβοκρατίας (828-961) μ.Χ. εμφανίζεται η ρίζα του τοπωνυμίου Χανιά. Το 961 μ.Χ η Κρήτη απελευθερώνεται από τον στρατηγό του Βυζαντίου Νικηφόρο Φωκά και διανύει την δεύτερη Βυζαντινή Περίοδο . Ο οικισμός της Κυδωνίας παραμένει ένα σημαντικό στρατιωτικό κέντρο και ο λόφος Καστέλι οχυρώνεται περιμετρικά .Τμήμα του Βυζαντινού αυτού τείχους σώζεται μέχρι σήμερα. Στην Τέταρτη Σταυροφορία 1204 μ.Χ., με την διάλυση του Βυζαντινού κράτους η Κρήτη παραχωρείται στην Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας, και διαιρείται αρχικά σε έξι και αργότερα σε τέσσερα μεγάλα διαμερίσματα . Ενα από αυτά παραμένει το διαμέρισμα των Χανίων (Canea) με κέντρο τα Χανιά. Το 1252 η Βενετία αποφάσισε να εποικίσει την πόλη των Χανίων. Οι Βενετοί εγκαταστάθηκαν αρχικά στο λόφο Καστέλι, μέσα στο Βυζαντινό τείχος, όπου διαμόρφωσαν τον νέο οικισμό. Στους πρόποδες του λόφου αναπτύχθηκαν τα προάστια που αργότερα τα περιέκλεισαν τα καινούρια Ενετικά τείχη.
Η πόλη και το λιμάνι της, δεύτερη σε σημασία για το Ενετικό Βασίλειο της Κρήτης, μετά τον Χάνδακα, (το σημερινό Ηράκλειο), αποτέλεσε σημαντικό κέντρο εμπορίου με σημαντικές εγκαταστάσεις προστασίας του στόλου. Το 1645, μετά από δύο μήνες πολιορκία, τα Χανιά παραδίδονται στους Τούρκους, και το 1669 όλη η Κρήτη βρίσκεται υπό Τουρκική κατοχή . Η πόλη των Χανίων γνωρίζει νέα οικονομική ακμή, καθώς αναπτύσσεται σημαντική κίνηση γύρω από το εμπόριο τοπικών προϊόντων. Η Κρητική Επανάσταση του 1897 είχε σαν αποτέλεσμα την διεθνή κατοχή της Κρήτης από τις μεγάλες δυνάμεις, την Αγγλία την Γαλλία και την Ρωσία.. Κύριο κέντρο δράσης αυτών των γεγονότων αποτέλεσαν τα Χανιά . Ο Τουρκικός στρατός αποχωρεί από την Κρήτη τον Νοέμβριο του 1898 και συγχρόνως εγκαταλείπει το νησί ο μισός Μουσουλμανικός πληθυσμός. Με την ίδρυση της ημιαυτόνομης "Κρητικής Πολιτείας" στα 1898 , τα Χανιά γνωρίζουν την μεγαλύτερη ακμή στην ιστορία τους ως πρωτεύουσα της Κρήτης και ζουν έντονα κάτω από τις νέες συνθήκες.
Μετά την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα (1913) τα Χανιά παραμένουν πρωτεύουσα του νησιού και είναι η περίοδος που αρχίζει η συστηματική ανάπτυξη και χάραξη της πόλης των Χανίων έξω από τα τείχη. Αυτή την περίοδο γίνεται σταδιακή κατεδάφιση τμημάτων του τείχους και σημαντικών κτιρίων. Κατά τον Β! Παγκόσμιο Πόλεμο μεγάλο τμήμα της περιτειχισμένης πόλης καταστράφηκε από τους βομβαρδισμούς . Σήμερα η πόλη εντός των τειχών έχει χαρακτηρισθεί ως "ιστορικό διατηρητέο μνημείο" και γίνεται προσπάθεια διατήρησης και ανάδειξης της .

Κρητική διατροφή: Το μυστικό της μακροζωϊας

Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά από τα προϊστορικά χρόνια και φθάνει μέχρι σήμερα.

Στη διεθνή επιστημονική κοινότητα γίνεται όλο και περισσότερη συζήτηση στην αναζήτηση της ιδανικής δίαιτας για την προαγωγή της υγείας. Μέσα από αυτές τις αναζητήσεις ολοένα και περισσότερο γίνεται λόγος για την περίφημη Μεσογειακή Δίαιτα και την υπεροχή της σε σχέση με άλλες γαστρονομικές παραδόσεις. Το 1994 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, η Σχολή Δημόσιας Υγείας του Harvard, και ο Οργανισμός Υγείας Oldways παρουσίασαν την λεγόμενη Πυραμίδα της Μεσογειακής Δίαιτας αποδεικνύοντας επιστημονικά ότι η διατροφή των λαών της Μεσογείου, πλούσια σε λαχανικά, όσπρια, φρούτα, δημητριακά και με βασική πηγή λίπους το ελαιόλαδο, συντελεί στη διατήρηση της καλής υγείας και τη μακροζωία. Η Κρητική διατροφή αποτελεί τα τελευταία χρόνια αντικείμενο μελέτης, αφού η πλειοψηφία των ερευνών αναδεικνύουν την κρητική κουζίνα ως το πιο χαρακτηριστικό και ποιοτικά υψηλό παράδειγμα μεσογειακής διατροφής. Διαπιστώθηκε ότι οι κάτοικοι της Κρήτης έχουν τους χαμηλότερους δείκτες θνησιμότητας και τα πιο μικρά αναλογικά και σε παγκόσμια κλίμακα ποσοστά θνητότητας από καρδιαγγειακά νοσήματα και καρκίνους. Ποιο είναι όμως το μυστικό της κρητικής διατροφής; Η απάντηση είναι ότι οι Κρητικοί τρέφονται με τα προϊόντα που παράγει η γη τους, δηλαδή τρώνε άφθονα κηπευτικά, χόρτα και λαχανικά, όσπρια και φρούτα, αρωματίζουν το φαγητό τους με βότανα και φυτά από τα βουνά του νησιού, όπως θυμάρι και βασιλικό, ενώ σχεδόν πάντα συνοδεύουν το φαγητό με κρασί από τα τοπικά αμπέλια και εξαιρετικά νόστιμο ψωμί, που παραδοσιακά είναι ζυμωτό. Άλλο χαρακτηριστικό του κρητικού τραπεζιού είναι η ποικιλία των πιάτων, όπου κανένα δεν μονοπωλεί τη γεύση αλλά όλα μαζί συνθέτουν ένα εύγευστο σύνολο. Το σημαντικότερο όμως διατροφικό στοιχείο είναι το λάδι, το οποίο για τους Κρητικούς όπως και για όλους τους λαούς της Μεσογείου, αποτελεί τη βασική πηγή λίπους. Το λάδι αποτελεί τη βάση της κρητικής και ελληνικής διατροφής, και χρησιμοποιείται στα περισσότερα πιάτα εκτοπίζοντας το βούτυρο ή άλλα είδη λαδιού που χρησιμοποιούνται σε άλλες περιοχές του κόσμου. Η θρεπτική αξία του λαδιού είναι τεράστια καθώς αποτελεί το πιο ισχυρό αντιοξειδωτικό της φύσης, προστατεύοντας δηλαδή τον οργανισμό από την οξείδωση και την ανάπτυξη των ελεύθερων ριζών που προκαλούν σοβαρές παθήσεις.
Η Κρήτη με το μεσογειακό της κλίμα και τη καλή σύσταση του εδάφους της επιτρέπει στο ελαιόδενδρο όχι μόνο να ευδοκιμεί παντού, τόσο σε πεδινές όσο και σε ορεινές περιοχές, αλλά και να αποδίδει στο λάδι την καλύτερη δυνατή ποιότητά του, με χαμηλή οξύτητα και υπέροχο άρωμα. Το γεγονός ότι οι Κρητικοί ζουν περισσότερο και έχουν τους χαμηλότερους δείκτες στην εμφάνιση ασθενειών φαίνεται να συνδέεται άμεσα με το ότι είναι οι μεγαλύτεροι καταναλωτές λαδιού παγκοσμίως. Είναι σίγουρο είναι ότι η άριστη υγεία και μακροζωία των Κρητικών οφείλεται στην παραδοσιακή διατροφή τους. Μια διατροφή στην οποία αξίζει να στρέψουμε το ενδιαφέρον μας και να την ακολουθήσουμε.

Κρητική λύρα


«Κι ως του Δημόδοκου έφεραν τη βοερή τη λύρα ,
Μέσα στη μέση πάει αυτός και γύρω του οι λεβέντες
Στέκουν, της νιότης πρωτανθοί και του χορού τεχνίτες».

Οδύσσεια ΄Θ 261

Την πλατιά χρήση της λύρας στους ηρωϊκούς χρόνους σαν οργάνου ευθυμίας , λαϊκού πανηγυρισμού και χορευτικού συναγερμού, μας υπογραμμίζουν οι παραπάνω στίχοι του Ομήρου. Μα ο ρόλος της λύρας στη μουσικολογία των λαών μαρτυρείται μακρινότερος ακόμη , απ' τις τοιχογραφίες των Μινωϊκών ανακτόρων. Και η παρουσία της προχωρεί ακόμη βαθύτερα, ξεπερνά κι αυτά τα όρια της προϊστορίας και βυθίζεται στην περιοχή της μυθολογίας και της θεογονίας.

Σύμβολο του Απόλλωνα η λύρα, δεν υπήρξε ωστόσο εφεύρεση δική του. Καθώς μας παραδίδει πάλι ο Όμηρος, τη λύρα πρώτος την κατασκεύασε ο Ερμής , όταν ακόμη μωρό στην κούνια. Σ' αυτή τη βρεφική του ηλικία ο Ερμής έκλεψε από την Πιερία 50 βόδια του αδερφού του Απόλλωνα και τα έκρυψε μακριά στην Πύλο μέσα σε σπήλιο. Έπειτα πήγε στην Κυλλήνη. Εκεί βρήκε μια χελώνα να βόσκει , τη σκότωσε και από το όστρακο της κατασκεύασε τη λύρα. Για λαιμό της λύρας έβαλε κέρατα αντιλόπης. Με βοδινά δε έντερα έκαμε τις χορδές .

Όταν ο Απόλλωνας ύστερα από πολλούς κόπους ανακάλυψε τα βόδια, έμενε να τιμωρήσει τον Ερμή. Η μελωδία όμως της λύρας εξευμένισε τον Απόλλωνα ο οποίος χάρισε στον Ερμή τα βόδια και επιπλέον τον εδίδαξε τη μαντική τέχνη της λύρας. Θεϊκή λοιπόν η προέλευση της λύρας . Γι' αυτό και η τόση σημασία της κι η πλατιά διάδοση σ' όλους τους αρχαίους λαούς.

Ο Όμηρος δίδει κι άλλα ονόματα στη λύρα. Την ονομάζει φόρμιγκα και κίθαριν. Ευνόητο ότι η λύρα δεν είχε το σχήμα που έχει σήμερα . Μαρτυρούνται ποικιλότατα σχήματα και με χορδές που έφταναν καμιά φορά τις 20, η δε απόδοση της μελωδίας γινότανε με πλήκτρο.

Η Λύρα της κλασικής εποχής είχε κατά βάση 7 χορδές , με κάποια εξέλιξη δεν έφτασε στις 8 και 9 χορδές.
Ο Τύπος της γνωστής μας σήμερα κρητικής λύρας πιθανολογείται πως έχει προέλευση μεσαιωνική. Όμοιό της έγχορδο μουσικό όργανο είναι το ρεμπέκ των ευρωπαϊκών λαών στους μέσους χρόνους.
Χαρακτηριστικό της κρητικής λύρας είναι οι τρείς χορδές . Υπήρξαν και περιπτώσεις μιας τέταρτης βοηθητικής χορδής, η οποία όμως νωρίς εγκαταλείφθηκε. Άλλο χαρακτηριστικό ήταν τα μικρά κουδουνάκια στο δοξάρι, τα λεγόμενα γερακοκούδουνα, τα οποία με την κίνηση του δοξαριού έκαναν γλυκειά απήχηση στη μελωδία των χορδών.

Οι δεξιοτέχνες κρητικοί λυράριδες έχουν και ιδιότυπους τρόπους απόδοσης του μουσικού πάθους. Στην εξέλιξη της η κρητική λύρα παρουσιάστηκε σε τέσσερις μορφές ή τύπους:
Λυράκι , η αρχέτυπη μορφή , μικρή σε σχήμα και με σκάφη όχι βαθειά , ώστε ο παραγώμενος ήχος να είναι οξύς και διαπεραστικός, κατάλληλος για χορευτικές μελωδίες.
Βροντόλυρα, τύπος με μεγαλύτερη, βαθύτερη, πλατύτερη σκάφη. Από την κατασκευή της αυτή και το κατάλληλο κούρδισμα ο παραγώμενος ήχος είναι βαθύτερος.
Λύρα , μεσαίος τύπος ανάμεσα στο λυράκι και τη βροντόλυρα, η κοινή κρητική λύρα . Και οι τρείς αυτοί τύποι έχουν σκάφη σε σχήμα δακρύου .
Βιολόλυρα, τύπος σε σχήμα όμοιο του βιολιού με αποτέλεσμα το ηχόχρωμα του οργάνου να υποστεί αισθητή αλλοίωση. Οι τόνοι έγιναν γλυκύτεροι, αλλ' όχι σύμφωνοι προς την αυστηρότητα και αδρότητα του κρητικού ήθους. Γι' αυτό και γρήγορα εγκαταλείφθηκε η βιολόλυρα.

Υλικά κατασκευής της λύρας συνήθως είναι το ξύλο της μουριάς ή της καρυδιάς, για το δε δοξάρι είναι το ξύλο της δεσπολιάς. Δεν είναι όμως αυτά τα μόνα υλικά. Συχνά χρησιμοποιείται και το τσιμισίρι, ιδίως σαν διακοσμητικό υλικό. Για τον ίδιο σκοπό χρησιμοποιείται το φιλτίσι , το σεντέφι κ.α. Γλυπτά ποικίλα στολίζουν συχνά το κεφάλι της λύρας (περιστέρια, αετός, κεφαλή ίππου).

Την κοινωνική και ψυχολογική υφή της λύρας εξέφρασε ο διαπρεπής μουσουργός κ. Λέων Ζώρας στο περιοδικό «Κρητικά Γράμματα» που αναφέρει:

«Ο λυρατζής προσφέρει, με το κράτημα της λύρας πιο μακριά του και το γύρισμα του οργάνου προς τα έξω, όλη τη μουσική κι όλη την τέχνη του πλουσιοπάροχα στους άλλους. Κρητικό χαρακτηριστικό κι αυτό ένστικτης αλτουϊστικής ανθρωπιάς και έμφυτης περιποίησης συνανθρώπων, που όμως το έχει η ράτσα και γίνεται ασύνειδα, φυσιολογικά κι από συνήθεια αιώνων, δίχως καμία τάση προβολής και βεντετισμού».

Ο Κρητικός Πεντοζάλης

Ο πεντοζάλης, ένας χορός ιδιαίτερα διαδεδομένος σε ολόκληρη την Κρήτη, χορεύεται από άνδρες και γυναίκες. Συνοδεύεται από πλήθος μελωδιών, τις γνωστές κοντυλιές. Η λέξη από τον κόντυλα, το στέλεχος του καλαμιού, με το οποίο κατασκευάζονταν τα χαμπιόλια, δηλαδή τα κρητικά πνευστά[1], αρχικά σήμαινε τη μουσική του πνευστού, αργότερα όμως πήρε διπλή έννοια: αφενός της μουσικής γενικά, ιδίως μάλιστα εκείνης που παίζεται με δοξάρι (από λύρα ή βιολί), αντί για την ορθότερη λέξη «δοξαριά», αφετέρου της μελωδικής φράσης του σιγανού, δηλαδή του τμήματος ενός ευρύτερου μουσικού σκοπού, που συναρμολογείται βάζοντας πολλές τέτοιες φράσεις (πολλές κοντυλιές) μαζί, συνήθως κατά την προτίμηση του καλλιτέχνη, που αυτοσχεδιάζει διαλέγοντας κοντυλιές από τα αποθέματα που έχει στη μνήμη του.
Ο καλός μουσικός έχει πλούσια αποθέματα (κατέχει πολλές κοντυλιές ή –το καλύτερο– βγάνει και δικές του) και ξέρει να τα συναρμολογεί ταιριαστά (ανάλογα με το ποια ταιριάζουν μεταξύ τους), να παίζει ρυθμικά (να μη «χάνει το χρόνο», ιδίως όταν χορεύουνε και δεν τραγουδούνε μόνο οι μερακλήδες) και φυσικά ν’ αποδίδει το συναισθηματικό φορτίο της συντροφιάς με το ύφος του παιξίματός του (συνήθως ολόκληρης της συντροφιάς, όχι μόνο το δικό του, γιατί λειτουργεί ο βάρδος της κοινότητας). Οι κοντυλιές ήταν, και είναι, οι κατ' εξοχήν τραγουδιστικές μελωδίες, στις οποίες διασταυρώνονταν οι μαντινάδες ή λέγονταν μακροσκελείς ρίμες από όλους τους παρεϊστάδες ή τους γλεντιστάδες, είτε χόρευαν είτε όχι. Ο χορός συνήθως ξεκινάει με άντρες και γυναίκες πιασμένους κυκλικά, γύρω από τον οργανοπαίχτη, που τραγουδάνε μεταξύ τους με τρόπο που μας θυμίζει τις περιγραφές για το αρχαίο υπόρχημα. Το υπόρχημα ήταν μια αρχέγονη μορφή δραματικής ποίησης που καλλιεργήθηκε και αναπτύχθηκε στην Κρήτη. Σχετιζόταν με τη λατρεία του Δία, του Κρόνου, των Τιτάνων και των Κουρητών και ήταν χορός στην οποία συμμετείχε μεγάλη ομάδα χορευτών και συνοδεύονταν με μίμηση κινήσεων, μουσική και τραγούδι. Οι χορευτές ήταν ένοπλοι και τραγουδούσαν με το ρυθμό που έδινε ο κιθαριστής από την κιθάρα του.
Ο πιο δημοφιλής χορός της Κρήτης λοιπόν, ο πεντοζάλης αποτελεί επίκεντρο αρκετών συζητήσεων τελευταία. Διάφορες θεωρίες, που διατυπώνονται χωρίς καμία απολύτως τεκμηρίωση, μας αναγκάζουν να κάνουμε την παρακάτω αναφορά. Αμφισβητείται κυρίως η ονομασία του και η σχέση του σιγανού με τον πηδηχτό. Δε μπορούμε στο παρόν κείμενο να ασχοληθούμε με τους διάφορους ισχυρισμούς περί κατασκευής του χορού σε μία συγκεκριμένη ιστορική στιγμή καθώς και την προέλευση του ονόματος του κατά την επιθυμία των δημιουργών της θεωρίας, καθώς ακόμα ψάχνουμε τα υπόλοιπα τέσσερα …ζάλα! Ας μην επεκταθούμε όμως παραπάνω, όποιος θέλει να μάθει περισσότερα ας απευθυνθεί στην βιβλιογραφία των εν λόγω πηγών, των οποίων η επιστημονική «αξία» είναι παραπάνω από προφανής. Χαρακτηρίζονται από την επανάληψη των πληροφοριών παλιότερων έργων χωρίς να προσθέτουν κάτι νεότερο που να δικαιολογεί την έκδοση τους, ενώ συχνά οι παραπομπές τους αποσκοπούν μόνο στη δημιουργία εντυπώσεων…

Από τη μικρή αναζήτηση μας σε γραπτές πηγές συμπεραίνουμε ότι ο πεντοζάλης έχει ιδιαίτερη θέση στις αναφορές των περιηγητών, ιστορικών, ερευνητών, μουσικών, λαογράφων και επισκεπτών της Κρήτης.
• Ο Εμμανουήλ Βυβιλάκης από τις Βρύσες Αμαρίου του νομού Ρεθύμνου στην εργασία του "Neugriechisches Leben, verglichen mit dem Altgriechischen; zur Eriduterung beider"[3], Βερολίνο 1840, καταγράφει στους χορούς των σύγχρονων Κρητικών μεταξύ άλλων[4]: "Πεντοζαλίτης (ο χορός με τα πέντε βήματα). Πρόκειται για έναν άλλο χορό η εντοπιότητα του οποίου βρίσκεται στις ανατολικές περιοχές της Κρήτης, Κνωσό και Λασήθι. Το χορό αυτό, που δεν είναι άλλος από τα αυτοδαή ορχήματα του Σοφοκλή" (Σοφοκλ. Αίας 693-701) ενώ παραθέτει περιγραφή από την Ιλιάδα του Ομήρου (Σ 590-605).
• Το 1842 ο Μ. Χουρμούζης Βυζάντιος [5], αναφέρει το Σιγανό και τον Πηδηχτό, τον οποίο Πηδηχτό ανάλογα με το βηματισμό του τον διαχωρίζει σε "Τριοζάλη" και "Πεντοζάλη".
• Στο βιβλίο "Απομνημονεύματα εθελοντού της Κρητικής Επαναστάσεως κατά τα έτη 1866-67-68 υπό Π. Γρύπου", Αθήνα 1884, διαβάζουμε: "...ούτω δ' αφ' ού εκορέσθημεν ποτού και φαγητού αρχίσαμεν να άδωμεν και να χορεύωμεν τον Τσάμικον, ενώ και εκ των νέων Κρητικών τινές συνόδευσαν ημάς διά της Κρητικής των λύρας άδοντες και χορεύοντες τον λεγόμενον Πενταζάλη όπερ είναι ο ωραίος Κρητικός χορός, μάλιστα δε όταν ο πρωταγωνιστής είναι καλός χορευτής.." (σ.σ. το «επιτόπιο» αυτό γλέντι έλαβε χώρα σε ύψωμα της περιοχής Αμαρίου, δίπλα στο χωριό Γερακάρι).
• Το 1887 ο Παύλος Βλαστός από το Βυζάρι Αμαρίου καταγράφει "τον Πεντοζάλην" στο χωριό Κάστελλος του νομού Ρεθύμνου[6].
• Το 1909, στο άρθρο του "Κρητική μουσική και Όρχησις"[7] ο Γεώργιος Ι. Χατζιδάκις περιγράφει τον Πεντοζάλη ως πηδηχτό αλλά και ως σιγανό χορό[8]. Επίσης αναφέρει: "Ειδικοί Ρεθεμιώτικοι χοροί είναι ο Πεντοζάλης και η Σούστα, χορεύονται όμως και εις τας επαρχίας του Νομού Χανίων με ελαχίστας παραλλαγάς". Τα ίδια περίπου επαναλαμβάνει και το 1951 στην έκδοση "Κρητική Μουσική".
• Το 1926 στις ΗΠΑ ο Χαρίλαος Πιπεράκης από το Ξεροστέρνι Χανίων κυκλοφορεί δίσκο 78" με "Χανιώτικο συρτό" και "Πεντοζάλης – Κρητικός χορός", Pfaros No 829 και "Ντέρτι" – Συρτό - "Αμαριώτικο" – Πεντοζάλης, Orthophonic S-(;).
• Ο Ιωάννης Κονδυλάκης (Ι. Κονδυλάκη, "Τα Άπαντα", τόμ. β΄, έκδ. 1961, σελ. 250-251), στον «Πατούχα», περιγράφει τον πηδηχτό να ακολουθεί το σιγανό και αναφέρει ότι "ο σιγανός χορός επιτρέπει εις τους χορευτάς να τραγουδούν και άσματα με ρυθμούς πλατείς και βραδείς", όπου "έκαστον ημιστίχιον επαναλαμβάνεται υπό ολοκλήρου του χορού" [σ.σ.: δηλ. όλων των χορευτών]. Ως τραγούδι του χορού αναφέρει την παραλογή του γυρισμού του ξενητεμένου.
• Το 1961 η εξαίρετη λαογράφος Ευαγγελία Φραγκάκι[9] από την Ανατολική Κρήτη, αναφέρει την παμπάλαια συνήθεια του περάσματος από το Σιγανό στον Πηδηχτό κατά τη διάρκεια του χορού: "…Ο κ. Θρασ. Μαρκίδης, ετών 85, με πληροφορεί ότι γύρω στο 1895 ο χορός στο Ηράκλειο άρχιζε με σιγανό που εσυνοδεύετο με το σκοπό "αθάνατος" και κατόπιν μετετρέπετο σε πηδηχτό. Πάνω στη μουσική του πηδηχτού τραγουδούσαν μαντινάδες. Εκτός από τις κοινές μαντινάδες τραγουδούσαν και μαντινάδες του Ερωτοκρίτου".
Ακόμα, για τη σχέση σιγανού και πηδηχτού: στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ο Ανδρέας Ροδινός ηχογραφεί δύο δίσκους 78", με τη μία πλευρά του ενός να αναγράφει "Ρεθεμνιώτικος Πεντοζάλης" που παραθέτει ακολουθία σιγανού και πηδηχτού. Άρα ο σιγανός θεωρείται πεντοζάλης ήδη από τότε (και προφανώς ο 22 ετών Ροδινός δεν επινόησε ο ίδιος την ονομασία, αλλά μετέφερε μια ήδη υπάρχουσα παράδοση) και όχι μεταγενέστερα. Ο χορός πάντα χορευόταν ως ακολουθία: άρχιζε με σιγανό και τελείωνε με πηδηχτό, τουλάχιστον όσο φτάνει η μνήμη των ηλικιωμένων Ρεθεμνιωτών από τις διάφορες επαρχίες...
Στην απήχηση του πεντοζάλη αναφέρεται η παλιά μαντινάδα, που καταγράφηκε στο Αποδούλου Αμαρίου (περίφημα τα "αμαριώτικα πεντοζάλια", ιδιαίτερα και στο χορευτικό ύφος τους):Αλλο χορό δε ρέγομαι παρά τον πεντοζάλη,
απού τονέ χορεύουνε ούλοι, μικροί μεγάλοι.και μια παραλλαγή της που μας "δείχνει" την προέλευση της ονομασίας του χορού:Αλλο χορό δε ρέγομαι παρά τον πεντοζάλη
που τρία ζάλα (=βήματα) πάει μπρος και δυό γιαγέρνει (=γυρίζει) πάλι.
Τα Αμαριώτικα Πεντοζάλια χορεύονται ακριβώς στην ίδια μουσική και στον ίδιο χρόνο με το γνωστό ρεθεμνιώτικο σιγανό πεντοζάλη –αν δηλαδή ένας χορεύει αυτό τον σιγανό, κι ένας άλλος το γνωστό, συμπίπτουν απόλυτα στην αρχή και στο τέλος, ενώ δεν συμβαίνει αυτό με το σιγανό της ανατολικής Κρήτης, που είναι απλά "χορός στα τρία". Την ίδια μορφή σιγανού χορεύουν και οι κάτοικοι των Χαρκίων (με τη λύρα του Διαμαντοστελή), όπως φαίνεται στο βίντεο του cd-rom της έκδοσης "Το χωριό μας", Χάρκια 2005. Εν κατακλείδι, στο νομό Ρεθύμνης ο χορός είναι γνωστός ως πεντοζάλης ή πενταζάλης. Ο γρήγορος πεντοζάλης λέγεται κυρίως πηδηχτός, ενώ στο νομό Ηρακλείου και Λασιθίου πηδηχτός λέγεται ο εκάστοτε τοπικός πηδηχτός (μαλεβιζώτης, στειακός κ.λ.π.). "Πεντοζάλια" και πεντοζαλάκια ονομάζουμε τις κοντυλιές του σιγανού. Πάντως σχετικά με τον όρο πεντοζάλι να αναφέρουμε ότι σε δεκάδες συζητήσεις-καταγραφές μας στη ρεθυμνιώτικη ύπαιθρο, η ονομασία "το πεντοζάλι" για το συγκεκριμένο χορό (είτε σιγανό ή πηδηχτό) δεν αναφέρθηκε καθόλου. Στο Μυλοπόταμο ο πηδηχτός λέγεται και "δυνατός πεντοζάλης". Είναι φανερό λοιπόν ότι η σωστή ονομασία του χορού είναι πεντοζάλης (όπως λέμε τριζάλης) και όχι πεντοζάλι...

Οι Άγιοι της Κρήτης


Ένα νησί στην πιο στρατηγική θέση της Μεσογείου, ανάμεσα σε δύο κόσμους, την Ανατολή και τη Δύση, με το βαρύ χρέος της μείξης των πολιτισμών, της συνάντησης των ιδεών και της μετεξέλιξης τους μέσα από το πρίσμα αυτής τη μικρής, αλλά τόσο σημαντικής, γωνιάς της Ευρώπης. Η Κρήτη δεν θα μπορούσε παρά να έχει έναν καθοριστικό ρόλο στη διάδοση του Χριστιανισμού στα πέρατα του κόσμου καθώς, πέρα από την θέση «κλειδί» που κατείχε σαν γεωγραφικό σταυροδρόμι, είχε το πνευματικό και φιλοσοφικό υπόβαθρο που θα μπορούσε να φιλοξενήσει το «καινούριο» και να του δώσει νέες διαστάσεις.

Η Κρήτη ευτύχησε να δει σημαντικές μορφές του Χριστιανικού πνεύματος να δρουν και να διδάσκουν στο νησί. Αυτό το μαρτυρούν τόσο οι πηγές, όσο και οι Κρητικοί Άγιοι που τιμώνται σήμερα από την εκκλησία, με πιο γνωστούς τον Απόστολο Τίτο, τον πρώτο επίσκοπο του νησιού και τον θαυματουργό Άγιο Μύρωνα. Την Χριστιανική λατρεία από τα βάθη των αιώνων στο νησί μας μαρτυρούν οι πολυάριθμες παλαιοχριστιανικές Βασιλικές απ΄ άκρου εις άκρον της Κρήτης, με σημείο αναφοράς την Γόρτυνα, την λαμπρή πόλη που φιλοξένησε και τον πρώτο ναό του Αποστόλου Τίτου, την Κνωσό, με μια από τις αρχαιότερες επισκοπές αλλά και πολλές άλλες περιοχές όπου κτίστηκαν μεγαλόπρεπα οικοδομήματα που ακόμα και σήμερα εντυπωσιάζουν με την επιβλητικότητα τους.
Ο Χριστιανισμός στην Κρήτη επισήμως ξεκινάει με την παρουσία του Αποστόλου Τίτου, ο οποίος ως συνοδός του Απόστολου Παύλου και του Βαρνάβα μετείχε στην Αποστολική Σύνοδο των Ιεροσολύμων στα 49 μ.Χ. Πιστός μαθητής του Παύλου τον ακολουθεί στις περιοδείες του στην Ευρώπη και την Ασία, ενώ ανάμεσα στα 62 και 63 μ.Χ. οι δυο τους βρίσκονται στο νησί βάζοντας τα θεμέλια της Χριστιανικής λατρείας. Ο Παύλος αναθέτει στον αγαπημένο του μαθητή την οργάνωση της εκκλησίας στην Κρήτη αναφέροντας στην Α’ προς Τίτον Επιστολή : «Τούτου χάριν κατέλιπον σε εν Κρήτη». Η επιστολή αυτή περιέχει σημαντικές πληροφορίες για τον Απόστολο Τίτο, όπως το ότι είχε σημαντικούς συνεργάτες στο νησί για το κήρυγμα του Ευαγγελίου, ανάμεσα τους τον Απολλώ και τον νομικό Ζηνά. Αναφορές στον Απόστολο Τίτο συναντάμε και στην επιστολή προς Τιμόθεον όπου αναφέρεται ότι βρέθηκε στη Δαλματία, χωρίς ωστόσο να διευκρινίζεται ο λόγος. Για τη ζωή του Αποστόλου Τίτου δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες ενώ πληθώρα παραδόσεων επιτρέπουν την εξαγωγή πολύτιμων ιστορικών συμπερασμάτων. Φαίνεται ότι η καταγωγή του Τίτου ήταν από επίσημη γενιά της Κρήτης και όπως αναφέρει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Θεοχάρης Δετοράκης στην ιστοσελίδα της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης, ήταν συγγενής του Ρωμαίου ανθύπατου της νήσου Ρουστίλλου. Η μόρφωση του ήταν λαμπρή και η σταδιοδρομία του ευτύχησε να ξεκινήσει από την Ιερουσαλήμ, όπου ήταν αυτόπτης μάρτυρας των παθών και της Ανάστασης του Ιησού. Ακολουθώντας τον Απόστολο Παύλο βρέθηκε στην Κρήτη, τέθηκε επικεφαλής της εκκλησίας του νησιού και ίδρυσε εννέα επισκοπές, στην Κνωσό, την Ιεράπετρα, την Κυδωνία, τη Χερσόνησο, την Ελεύθερνα, την Λάμπη, την Κίσαμο, την Κάντανο και τη Γόρτυνα. Σε όλες σχεδόν τις πόλεις αυτές έχουν εντοπιστεί οι έδρες των επισκόπων, μεγαλόπρεπες βασιλικές ορισμένες μάλιστα απόλυτα χρονολογημένες, όπως η παλαιοχριστιανική Βασιλική της Ελεύθερνας, όπου σε ψηφιδωτό δάπεδο στο νάρθηκα το οποίο εντοπίστηκε από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης και ανασκαφέα της αρχαίας πόλης κ. Πέτρο Θέμελη, αναφέρεται το όνομα του Επισκόπου Ευφράτα. Από τις πιο σημαντικές επισκοπές ήταν αυτή της Γόρτυνας όπου και κτίστηκε ο μεγαλόπρεπος ναός του Αποστόλου Τίτου και φυλάσσονταν η Κάρα του, μετά το θάνατο του σε ηλικία 94 ετών περίπου στο έτος 105 μ.Χ. Η λατρεία του Αποστόλου Τίτου με έδρα τη Γόρτυνα φαίνεται ότι διακόπηκε με την Αραβοκρατία και τις επιδρομές στο νησί που είχαν σαν αποτέλεσμα να ερειπωθεί η αρχαία πόλη. Η Κάρα του Αγίου βρέθηκε στο Χάνδακα όπου έμεινε ως το Σεπτέμβριο του 1669, οπότε με την πτώση της πόλης στους Τούρκους μεταφέρθηκε από τον τελευταίο υπερασπιστή της Candia, τον Φραντσέσκο Μοροσίνι στη Βενετία μαζί με όλα τα Ιερά κειμήλια της πόλης. Η Κάρα του Αποστόλου Τίτου επέστρεψε στο Ηράκλειο στις 15 Μαΐου 1966 με μια μεγαλόπρεπη τελετή. Η ημέρα αυτή τιμάται ως τα σήμερα, ενώ η μνήμη του Αποστόλου Τίτου εορτάζεται στις 25 Αυγούστου.
Ο Άγιος Μύρωνας, Επίσκοπος Κρήτης
Μια από τις πιο γνωστές μορφές της εκκλησίας της Κρήτης και ένας από τους πιο θαυματουργούς Αγίους της Ορθοδοξίας είναι ο Άγιος Μύρωνας, Επίσκοπος Κρήτης. Το όνομα του μνημονεύουν εκατοντάδες ασθενείς που είδαν ιδίοις όμμασι τα θαύματα του Αγίου και πλείστες όσες ανάλογες ιστορικές αναφορές, ενώ η γιορτή του στις 8 Αυγούστου είναι από τα πιο μεγάλα πανηγύρια που γίνονται στην Κρήτη, με επίκεντρο φυσικά τη γενέτειρα του Ραύκο, που αργότερα προς τιμήν του μετονομάστηκε σε Άγιος Μύρωνας. Ο Άγιος διακρίθηκε για την φιλανθρωπία του και την πίστη του στο Θεό ενώ υπήρξε πρότυπο οικογενειάρχη και προστάτη των αδυνάτων και των κατατρεγμένων. Ο Άγιος Μύρωνας ήταν γεωργός και προσπαθούσε να βοηθάει τους συνανθρώπους του σε βαθμό που έμεινε θρυλικός στις σχετικές ιστορικές βιογραφικές αναφορές.
Είναι γνωστές οι διηγήσεις για την περίπτωση κλεφτών που είχαν βάλει στόχο την περιουσία του. Ο Άγιος που τους εντόπισε στο χωράφι του όχι μόνο δεν τους κατήγγειλε, αλλά προστάτεψε τους δράστες και τους άφησε να φύγουν με τους καρπούς της γης που του είχαν κλέψει, ζητώντας τους να μετανοήσουν και να μην το ξανακάνουν. Όταν πέθανε η γυναίκα του ο Άγιος Μύρωνας αφιερώθηκε στο Θεό και στο κήρυγμα του Ευαγγελίου. Ήταν τόση η αγάπη του κόσμου στο πρόσωπο του, ώστε όταν πέθανε ο Επίσκοπος Κρήτης του ζήτησαν να αναλάβει τη θέση του κάτι που έγινε ως φαίνεται στα 180 μ. Χ. Ο Άγιος Μύρωνας αποτέλεσε μια μεγάλη μορφή της εκκλησίας της Κρήτης και έγινε ιδιαίτερα γνωστός για τα θαύματα του. Ένα από αυτά αφορά στο αγίασμα που ακόμα και σήμερα αναβλύζει στη γενέτειρα του και το οποίο ανέβλυσε σε μια σπηλιά μετά από προσευχή του Αγίου στο Θεό για να σώσει τους κατοίκους από τη λειψυδρία. Όταν πέθανε σε ηλικία περίπου 100 ετών οι Κρητικοί με σεβασμό παρέλαβαν το λείψανο του και το ενταφίασαν εκεί όπου σήμερα υπάρχει ο τάφος του από τον οποίο εκπέμπεται μια θαυμαστή ευωδία και αποτελεί ένα από τα ιερότερα προσκυνήματα της Κρήτης με πολλά θαύματα ως τα σήμερα.
Υπάρχει όμως ένας ακόμη Άγιος Μύρωνας στο Κρητικό Αγιολόγιο, ο οποίος είναι γνωστός ως νεομάρτυρας. Ο Άγιος Μύρωνας γιος του Δημητρίου κατάγονταν από το Ηράκλειο και ασκούσε το επάγγελμα του ράφτη. Οι Τούρκοι τον συκοφάντησαν ότι προσπάθησε να αποπλανήσει μια μουσουλμάνα και του έθεσαν, όταν αυτός αρνήθηκε την κατηγορία, το δίλημμα του εξισλαμισμού ή της θανάτωσης. Ο Άγιος αρνήθηκε να απαρνηθεί την πίστη του, βασανίστηκε σκληρά και φυλακίστηκε. Για δεύτερη φορά του ζητήθηκε να απαρνηθεί το Χριστιανισμό όμως αρνήθηκε και οι Τούρκοι τον καταδίκασαν σε θάνατο. Μάλιστα αναφέρεται ότι καθώς οδηγούνταν στην αγχόνη, έσκυψε και φίλησε τα πόδια του πατέρα του που παρακολουθούσε το μαρτύριο του. Ο Άγιος εκτελέστηκε το 1793 και η μνήμη του «ενδόξου νεομάρτυρος Μύρωνος του εξ Ηρακλείου Κρήτης» γιορτάζεται στις 20 Μαρτίου.

Οι Άγιοι Δέκα

Από τους πιο γνωστούς Αγίους της Κρήτης, το όνομα των οποίων μνημονεύει και το ομώνυμο χωριό της Μεσαράς, είναι οι Άγιοι Δέκα. Οι Άγιοι των οποίων γνωρίζουμε από τις πηγές, τα ονόματα τους, διακρίθηκαν για την πίστη και το ζήλο τους στη διάδοση του Ευαγγελίου και βασανίστηκαν από τον γνωστό για τις θηριωδίες του απέναντι στους Χριστιανούς, Ρωμαίο Αυτοκράτορα Δέκιο. Από τη Γόρτυνα κατάγονταν οι Άγιοι Θεόδουλος, Σατορνίνος, Εύπορος, Γελάσιος και Ευνικιανός, ενώ από το Πάνορμο ο Αγαθόπους. Από το Ηράκλειο κατάγονταν οι Ευάρεστος και Μόβιος (σε κάποιες πηγές αναφέρεται ως Πόμπιος ή Πόντιος), ενώ από την Κυδωνία είχε την καταγωγή του ο Βασιλειάδης ή κατά άλλες πηγές Βασιλείδης. Τέλος από την Κνωσό κατάγονταν ο Ζωτικός. Τον 3ο μ.Χ. αιώνα, ο έπαρχος Κρήτης Δέκιος δέχτηκε την καταγγελία για τη δράση των Αγίων Δέκα και αφού απέτυχε να τους δελεάσει με εγκόσμιες ηδονές, διέταξε τη μαστίγωση τους και τη θανάτωση τους με λιθοβολισμό, αφού αρνούνταν να απαρνηθούν τον Χριστό. Οι Άγιοι Δέκα υπέμειναν με στωικότητα και ηρωισμό τα βασανιστήρια των Ρωμαίων και δεν λύγισαν. Με διαταγή του έπαρχου οι στρατιώτες αποκεφάλισαν τους Αγίους Δέκα. Η μνήμη τους εορτάζεται από την εκκλησία στις 23 Δεκεμβρίου.

Οι Μάρτυρες

Πολλοί ήταν οι άγιοι της Κρήτης που στις σκληρές εποχές των διώξεων του Χριστιανισμού αρνήθηκαν να απαρνηθούν την πίστη τους και βασανίστηκαν. Ανάμεσα σε αυτούς ο Άγιος Κύριλλος, Ιερομάρτυρας, Επίσκοπος Γορτύνης. Ο Άγιος Κύριλλος αναφέρεται ότι χειροτονήθηκε Επίσκοπος της πόλης σε ηλικία 68 ετών και διακρίθηκε για τις πράξεις και την πίστη του. Το έτος 299 μ.Χ. επί Αυτοκρατορίας Διοκλητιανού και Μαξιμιλιανού βασανίστηκε και καταδικάστηκε να θανατωθεί στην πυρά. Όμως ο Θεός δεν τον εγκατέλειψε καθώς έκπληκτοι οι δήμιοι είδαν τα δεσμά του να καίγονται, τα ξύλα της πυράς να γίνονται στάχτη, όμως ο Άγιος να μην παθαίνει τίποτα. Έτσι τον άφησαν ελεύθερο. Λίγο καιρό αργότερα όμως, πολλοί ειδωλολάτρες, μην μπορώντας να ανεχτούν ότι ο Άγιος συνέχισε να κηρύσσει το λόγο του Χριστού, κατάφεραν να τον φέρουν και πάλι ενώπιον των Ρωμαϊκών αρχών οι οποίες τον καταδίκασαν να φορέσει χαλινάρι στο στόμα. Καθώς ο Άγιος ήταν σε μεγάλη ηλικία, περίπου 93 ετών τον έβαλαν σε μια άμαξα και τον οδηγούσαν προς το μαρτύριο του. Όμως αναφέρεται ότι τα βόδια που έσυραν την άμαξα σταμάτησαν μόνα τους σε μια τοποθεσία που ονομάζονταν Ράξος. Εκεί οι Ρωμαίοι στρατιώτες τον αποκεφάλισαν. Η μνήμη του «Αγίου Πατρός ημών Κυρίλλου Επισκόπου Γορτύνης Κρήτης» γιορτάζεται στις 14 Ιουνίου.

Με φρικτό τρόπο μαρτύρησε ο Κρητικός Άγιος Παύλος ο Οσιομάρτυρας, ο οποίος έζησε στα χρόνια του εικονομάχου Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου 5ου του Κοπρώνυμου. Ο Άγιος Παύλος συνελήφθη από τον στρατηγό της Κρήτης Θεοφάνη Λαρδατύρη, ο οποίος προσπάθησε να τον αναγκάσει να πατήσει την εικόνα του εσταυρωμένου Χριστού. Όμως ο Άγιος αρνήθηκε και προσκύνησε την εικόνα αντί να την βεβηλώσει. Τότε ο στρατηγός διέταξε να περάσουν σίδερα στο σώμα του Αγίου και να τον κρεμάσουν με το κεφάλι προς τα κάτω πάνω σε μια πυρά. Η μνήμη του Αγίου Παύλου του Οσιομάρτυρα γιορτάζεται στις 17 Μαρτίου.

Την ίδια εποχή, επί Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου 5ου του Κοπρώνυμου, μαρτύρησε και ο Άγιος Ανδρέας Οσιομάρτυρας «ο εν κρίσει». Όταν ο Άγιος έμαθε τους διωγμούς κατά των εικόνων πήγε στην Κωνσταντινούπολη. Μην αντέχοντας την αδικία, θαρραλέος όσο ελάχιστοι άλλοι, μπόρεσε με αφορμή μια έξοδο του Αυτοκράτορα από το ανάκτορο να τον πλησιάσει και να τον ρωτήσει «άρα χριστιανός ει βασιλεύ;» Ο Αυτοκράτορας διέταξε να τον συλλάβουν και να τον μαστιγώσουν. Στη συνέχεια τον παρέδωσε στον οργισμένο όχλο των εικονομάχων οι οποίοι συνέχισαν τα βασανιστήρια του σέρνοντας τον πάνω σε κοφτερές πέτρες. Μαρτυρείται ότι ένας ψαράς από το πλήθος έκοψε το πόδι του Αγίου με τσεκούρι προκαλώντας το θάνατο του. Οι βασανιστές του έριξαν το λείψανο του σε ακάθαρτο τόπο, όμως από εκεί το πήραν ευλαβικοί Χριστιανοί και το έθαψαν σε έναν τόπο που ονομάζοντας ο τόπος της «κρίσεως» απ΄ όπου πήρε και το όνομα του. Ο Άγιος Ανδρέας Οσιομάρτυρας «ο εν κρίσει» τιμάται στις 17 Οκτωβρίου.

Ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά για έναν ακόμη Κρητικό μάρτυρα της πίστης, τον «Άγιο Θεόφιλο και των συν αυτώ των εν Κρήτη μαρτυρησάντων», η μνήμη των οποίων εορτάζεται στις 31 Μαρτίου. Λιγοστές είναι οι πληροφορίες όσον αφορά στις «Αγίες Θέκλα, Μαριάμνη, Μάρθα, Μαρία και Ενναθα, οι πέντε κανονικές παρθένες» η μνήμη των οποίων στο Κρητικό αγιολόγιο εορτάζεται στις 9 Ιουνίου. Αναφέρεται ότι οι παρθένες αυτές ήταν μοναχές σε μια εκκλησία στην οποία ιερουργούσε κάποιος θαμπωμένος από τα πλούτη ιερέας, ονόματι Παύλος, ο οποίος όταν του ζητήθηκε να διαλέξει ανάμεσα στα πλούτη και την πίστη επέλεξε να κρατήσει τους θησαυρούς του. Οι παρθένες, οι οποίες αρνήθηκαν να δεχτούν να αλλάξουν την πίστη τους, δέχτηκαν μαρτυρικό θάνατο από τα χέρια του, καθώς τις έπνιξε. Όμως και ο ίδιος τιμωρήθηκε καθώς τον έπνιξαν για να του κλέψουν τους θησαυρούς του. Δεν είναι σαφές αν οι πέντε Οσίες κατάγονταν από την Κρήτη, έζησαν στο νησί, ή μαρτύρησαν εδώ. Κάποιες αναφορές τοποθετούν τη ζωή τους στα ιστορικά πλαίσια του Πέρση Βασιλιά Σαβωρίου ο οποίος αναφέρεται στα 330 μ.Χ. και καταγράφουν ένα χωριό ονόματι Αζα για το οποίο δεν μπορέσαμε να βρούμε περισσότερες πληροφορίες.

Ελάχιστα στοιχεία είναι γνωστά για τους Άγιους 12 στρατιώτες μάρτυρες από την Κρήτη για τους οποίους αναφέρεται ότι μαρτύρησαν δια ξίφους και η μνήμη τους γιορτάζεται στις 12 Αυγούστου.

Ως Επίσκοπος Κρήτης αναφέρεται ο Άγιος Πέτρος ο νέος, για τον οποίο υπάρχουν λιγοστές πληροφορίες. Το μόνο που είναι γνωστό από τις πηγές είναι ότι μαρτύρησε όταν οι διώκτες του έκοψαν τα πόδια του. Η μνήμη του τιμάται στις 14 Ιουλίου.


Όσιοι Άγιοι και Ερημίτες

Η Παρακλητική, ένα από τα πιο γνωστά υμνογραφικά έργα της εκκλησίας είναι σε μεγάλο βαθμό έργο ενός Αγίου από την Κρήτη, του Οσίου Ιωσήφ του Υμνογράφου, η καταγωγή του οποίου ήταν από τη Σικελία. Ο Όσιος, ο οποίος έζησε τον 9ο αιώνα, διακρίθηκε από νεαρή ηλικία για τις ικανότητες του στην σύνθεση εκκλησιαστικών ύμνων και την ψαλμωδία, καθώς και την αντιγραφή χειρογράφων που αποτελούσε μια από τις πιο σημαντικές τέχνες της εποχής. Από τη Σικελία βρέθηκε στην Πελοπόννησο μαζί με τη μητέρα Αγαθή και την αδερφή του, όταν πέθανε ο πατέρας του, ο Πλωτίνος και από εκεί πήγε στη Θεσσαλονίκη όπου χειροτονήθηκε μοναχός. Η πορεία του συνεχίστηκε στην Κωνσταντινούπολη, απ΄ όπου εκδιώχθηκε όταν αντέδρασε στα διατάγματα που εξέδωσε ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας Λέοντας ο πέμπτος στα χρόνια της εικονομαχίας και εξορίστηκε στη Ρώμη. Όμως στο δρόμο προς την «αιώνια πόλη» ο Όσιος Ιωσήφ έπεσε στα χέρια πειρατών, οι οποίοι τον έφεραν στην Κρήτη. Αρκετά χρόνια μετά κατάφερε να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη, όπου και πέθανε σε βαθιά γεράματα, το έτος 842. Η μνήμη του εορτάζεται στις 3 Απριλίου.

Στους εκκλησιαστικούς ύμνους διακρίθηκε ένας ακόμη Κρητικός άγιος, ο Άγιος Ανδρέας ο Ιεροσολυμίτης, Αρχιεπίσκοπος Κρήτης. Ο Άγιος Ανδρέας αναφέρεται ότι γεννήθηκε στη Δαμασκό και σε ηλικία 15 ετών κατατάχθηκε στον κλήρο στα Ιεροσόλυμα. Προτάθηκε να μετάσχει στην Οικουμενική Σύνοδο κατά των Μονοφυσιτών και έμεινε στην Κωνσταντινούπολη αναπτύσσοντας έντονο φιλανθρωπικό και κοινωνικό έργο σαν διευθυντής του ορφανοτροφείου Άγιος Παύλος. Χειροτονήθηκε Αρχιεπίσκοπος Κρήτης και διακρίθηκε για τη σύνθεση του Μεγάλου Κανόνα και άλλα εκκλησιαστικά έργα. Πέθανε στα 712 ή 740 μ.Χ. Η μνήμη του τιμάται στις 4 Ιουλίου.

Από την Κυδωνία Χανίων κατάγονταν ο Όσιος Νικόλαος ο Ομολογητής, ο οποίος γεννήθηκε το 792 μ.Χ. Μετά τις πρώτες βασικές γνώσεις που απέκτησε βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου οι γονείς του τον εμπιστεύτηκαν στον θείο του Θεοφάνη, ο οποίος ήταν μοναχός στην Μονή Στουδίου της Πόλης. Ο Νικόλαος έγινε μοναχός και διακρίθηκε στην τέχνη της αντιγραφής των χειρογράφων με μεγάλη επιτυχία. Η εικονομαχία που αναστάτωσε τη ζωή του Βυζαντίου δεν άφησε ανεπηρέαστη και τη ζωή των μοναχών στο ιστορικό αυτό μοναστήρι της Κωνσταντινούπολης. Με την λήξη της μεγάλης αυτής περιπέτειας ο Νικόλαος ο Ομολογητής εξελέγη Ηγούμενος στο μοναστήρι στις 19 Απριλίου του έτους 847, θέση την οποία κατείχε ως την παραίτηση του από το αξίωμα στα 850. Η επιλογή του ήταν να ιδρύσει ένα καινούριο κοινόβιο πιστό στις παραδόσεις με τις οποίες είχε γαλουχηθεί. Όμως οι διώξεις εναντίον του, δεν σταμάτησαν. Ο Καίσαρας Βάρδας τον ανάγκασε να αυτοεξοριστεί σε διάφορες περιοχές έως το 867 μ.Χ. οπότε και επέστρεψε ως Ηγούμενος. Πέθανε στις 4 Φεβρουαρίου 868 μ.Χ. και η μνήμη του «Οσίου Νικολάου Ομολογητού του Στουδίτου», όπως αναφέρεται στο Κρητικό Αγιολόγιο, εορτάζεται στις 4 Φεβρουαρίου.

Κορυφαία μορφή της Κρητικής εκκλησίας είναι ο Άγιος Νίκων «ο Μετανοείτε» το κήρυγμα του οποίου βασίζονταν ακριβώς στο κάλεσμα για μετάνοια, απ΄ όπου προήλθε και το όνομα με το οποίο είναι γνωστός. Ο Άγιος κατάγονταν από τον Πόντο και ακολούθησε το βίο του μοναχού διδάσκοντας το Ευαγγέλιο στην ανατολή. Από εκεί βρέθηκε στην Κρήτη όπου έζησε και δίδαξε για είκοσι περίπου χρόνια και ακολούθως στην Πελοπόννησο. Ο Άγιος που έγινε γνωστός για πολλά θαύματα πέθανε το 988 μ.Χ. Η μνήμη του εορτάζεται στις 26 Νοεμβρίου.

Στην Κρήτη ασκήτευσαν ο Όσιος Ιωάννης και οι Όσιοι 98 πατέρες οι οποίοι βρέθηκαν στο νησί από διάφορα μέρη της Μεσογείου περίπου στα 1632. Ελάχιστες είναι οι πληροφορίες από τις πηγές για το βίο τους, ενώ η μνήμη του πιο γνωστού από αυτούς, Όσιου Ιωάννη, τιμάται σε διάφορα μέρη της Κρήτης. Η μνήμη του «Ιωάννου του Ερημίτου και των εν Αζωγυρε Σελίνου 98 Θεοφόρων πατέρων», όπως αναφέρεται στο Κρητικό Αγιολόγιο εορτάζεται στις 7 Οκτωβρίου.

Ελάχιστα είναι τα γνωστά ιστορικά στοιχεία και για έναν ακόμη ασκητή της Κρήτης, τον Όσιο Νικόλαο, ο οποίος φαίνεται ότι έζησε στο Κουρταλιώτικο φαράγγι περίπου στα 1670. Η μνήμη του «Οσίου Νικολάου του Κουρταλιώτου» εορτάζεται την 1η Σεπτεμβρίου.

Πληροφορίες για έναν ακόμη Όσιο αντλούν οι ιστορικοί από χειρόγραφη βιογραφία του Οσίου Ιωάννη του Θεοφόρου, η οποία βρίσκεται στο χωριό Σίβα Πυργιωτίσσης, απ΄ όπου και κατάγονταν. Σύμφωνα με τις πληροφορίες από την πηγή αυτή ο Όσιος γεννήθηκε στα χρόνια του Αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνου Ζ’ του Πορφυρογέννητου (951-959) και ασκήτευσε στις Κρητικές σπηλιές. Ίδρυσε έναν ναό προς τιμήν των Επισκόπων Αρκαδίας Ευτυχίου και Ευτυχιανού χειροτονήθηκε μοναχός και στο Μυριοκέφαλο έκτισε την Μονή της Θεοτόκου Αντιφωνήτριας. Γυρίζοντας ολόκληρη την Κρήτη και κτίζοντας πολλές εκκλησίες και μοναστήρια κατέληξε στην Κίσαμο, ίδρυσε το κοινόβιο του Αγίου Ευτυχίου και πέθανε εκεί. Ταυτίζεται με τον «Κυρ Ιωάννη εν Κρήτη Οσίου» που εορτάζει στις 20 Σεπτεμβρίου.

Από τον Αζωκέραμο Σητείας κατάγονταν ένας ακόμη Κρητικός Όσιος, ο Ιωσήφ ο Ηγιασμένος η μνήμη του οποίου εορτάζεται στις 22 Ιανουαρίου. Ο Όσιος Ιωσήφ έζησε στο Ηράκλειο, όπου και μόνασε στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου και διακρίθηκε στην αντιγραφή χειρογράφων. Μοίρασε την περιουσία του στους φτωχούς, έγινε Ιερέας και πέθανε στο Ηράκλειο στις 22 Ιανουαρίου 1511. Το λείψανο του μεταφέρθηκε στη Ζάκυνθο στα 1969.

Επίσκοπος Γόρτυνας ήταν ο Όσιος Ευμένιος ο θαυματουργός, ο οποίος διακρίθηκε για την εντιμότητα του βίου του, τα έργα και τα θαύματα του τα οποία ξεπέρασαν τα σύνορα της Κρήτης. Ο Όσιος βρέθηκε στη Ρώμη αλλά και στις Θήβες της Αιγύπτου όπου δίδαξε το λόγο του Χριστού. Πέθανε στην Αίγυπτο και το λείψανο του μεταφέρθηκε στην Κρήτη όπου τάφηκε με μεγάλες τιμές. Η μνήμη του τιμάται στις 18 Σεπτεμβρίου.

Από τη Σητεία κατάγονταν ένας ακόμη Κρητικός Άγιος, ο Όσιος Ιωσήφ ο Γεροντογιάνης, κατά κόσμον Ιωάννης Βιτσέντζος. Ο Όσιος γεννήθηκε στα ερειπωμένα κελιά της μονής Καψά όπου είχαν καταφύγει οι γονείς του, Εμμανουήλ και Ζαμπία μετά από Τουρκικές επιδρομές. Παντρεύτηκε σε νεαρή ηλικία και απέκτησε τέσσερα παιδιά, ενώ παρά το γεγονός ότι ήταν εξαιρετικά έξυπνος δεν έμαθε ποτέ γράμματα. Ασχολούνταν με τις αγροτικές εργασίες ενώ ζούσε σε μια απομονωμένη περιοχή λόγω των συχνών διαπληκτισμών του με τους Τούρκους. Μετά από ένα ατύχημα που προκάλεσε το θάνατο της κόρης του αφοσιώθηκε στο Θεό και άφησε την οικογένεια του. Έγινε μοναχός στην μονή Καψά και έζησε βίο ενάρετο ως τη μέρα του θανάτου του στις 6 Αυγούστου 1874. Τα πολλά θαύματα όσο ζούσε αλλά και μετά το θάνατο του μαζί με τον ενάρετο βίο του και την αφοσίωση του στο Θεό ήταν ο λόγος που ανακηρύχθηκε Άγιος. Η μνήμη του γιορτάζεται στις 7 Αυγούστου, ενώ η ανακομιδή των λειψάνων του έγινε στις 7 Μαΐου 1982.

Οι νεομάρτυρες

Πολλοί είναι οι νεομάρτυρες της Κρήτης, η μνήμη των οποίων τιμάται από την εκκλησία. Όλοι όσοι μαρτύρησαν στην Κρήτη κατά τα έτη 1821-22 τιμώνται από την εκκλησία της Κρήτης στις 23 Ιουνίου μαζί με την μνήμη του Γεράσιμου Αρχιεπισκόπου Κρήτης ενώ η εκκλησία τιμά και την μνήμη όσων έπεσαν κατά τη σφαγή του Ηρακλείου στις 25 Αυγούστου 1898 που αποτέλεσε το ιστορικό γεγονός το οποίο επιτάχυνε τις εξελίξεις οι οποίες οδήγησαν στην απελευθέρωση της Κρήτης. Από τους Αγίους νεομάρτυρες η μνήμη των οποίων τιμάται ξεχωριστά είναι ο Άγιος Μεθόδιος ο νέος Ιερομάρτυρας ο οποίος κατάγονταν από το χωριό Βυζάρι Αμαρίου. Ο Άγιος Μεθόδιος, κατά κόσμον Σιλιγάρδος, κατάγονταν από τη Νύβρητο. Ήταν ηγούμενος της Μονής Ασωμάτων ενώ ακολούθως έγινε Επίσκοπος Λάμπης. Αντιτάχθηκε στους Τούρκους και για τον λόγο αυτό συνελήφθη και βασανίστηκε φρικτά. Πέθανε στις 9 Ιουλίου 1793. Η μνήμη του τιμάται στις 25 Ιουνίου.

Νεομάρτυρας ήταν και ο Άγιος Ιωάννης από τα Σφακιά. Ο Ιωάννης ήταν αγρότης και πολύ αγαπητός από τους συγχωριανούς του. Σε ένα πανηγύρι του Τιμίου Προδρόμου, τον Αύγουστο του 1811, οι δυο συμπατριώτες του, με τους οποίους διασκέδαζε, διαπληκτίστηκαν με τους Τούρκους που ζητούσαν να τους καταβληθούν οι φόροι. Οι δύο ξέφυγαν και οι Τούρκοι συνέλαβαν τον Ιωάννη τον οποίο βασάνισαν και καταδίκασαν σε θάνατο λέγοντας του ότι θα του χάριζαν τη ζωή μόνο αν δέχονταν να εξισλαμιστεί. Ο Άγιος αρνήθηκε να προδώσει την πίστη του και απαγχονίστηκε από τους Τούρκους στις 15 Σεπτεμβρίου 1811. Η μνήμη του «Ιωάννου, του εν νέα Εφέσω Κρητός νεομάρτυρος» γιορτάζεται στις 15 Σεπτεμβρίου.

Από το Ηράκλειο κατάγονταν ο Άγιος Ιλαρίων, ο νέος Οσιομάρτυρας Κρήτης. Το κατά κόσμον όνομα του ήταν Ιωάννης. Ασχολήθηκε με το εμπόριο και ανέλαβε με κάποιον άλλο χριστιανό τη διαχείριση της εμπορικής δραστηριότητας ενός Χιώτη. Όταν όμως αυτός διαπίστωσε έλλειμμα στην επιχείρηση του έσπευσε να κατηγορήσει τον Ιωάννη, ο οποίος μέσα στην απόγνωση του ζήτησε τη βοήθεια της μητέρας του Σουλτάνου και ενός Αιθίοπα ονόματι Μας Αγά με το τίμημα να εξισλαμιστεί. Όταν όμως αντιλήφθηκε τι είχε κάνει, έφυγε και πήγε στην Κριμαία όπου έζησε δέκα μήνες και ακολούθως στην Κωνσταντινούπολη. Από εκεί με προτροπή ενός Ιερέα πήγε στο Άγιο Όρος όπου έγινε μοναχός στην σκήτη της Αγίας Άννας παίρνοντας το όνομα Ιλαρίωνας. Από εκεί επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη παρουσιάστηκε στον Αιθίοπα Αγά και ομολόγησε την πίστη του στο Χριστό. Βασανίστηκε φρικτά και θανατώθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 1804 με αποκεφαλισμό. Η εκκλησία τιμά τη μνήμη του την ημέρα του μαρτυρίου του, στις 20 Σεπτεμβρίου.

Από το χωριό Μέλαμπες Ρεθύμνου κατάγονταν οι Άγιοι νεομάρτυρες Αγγελής, Μανουήλ, Γεώργιος και Νικόλαος, γνωστοί ειδικά στο Ρέθυμνο σαν οι τέσσερις μάρτυρες. Ήταν συγγενείς που στην επανάσταση του 1821 πολέμησαν τους Τούρκους. Όταν επέστρεψαν στην γενέτειρα τους καταγγέλθηκαν στον Μεχμέτ Πασά του Ρεθύμνου σαν αποστάτες μουσουλμάνοι, καθώς οι οικογένειες τους υποκρίνονταν τους μουσουλμάνους, για να έχουν τα προνόμια που κάτι τέτοιο συνεπάγονταν. Οι τέσσερις μάρτυρες συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν δεμένοι στο Ρέθυμνο. Αρνήθηκαν να υποκύψουν στις πιέσεις να απαρνηθούν την πίστη τους, βασανίστηκαν και αποκεφαλίστηκαν μπροστά από την Μεγάλη Πόρτα του Ρεθύμνου στις 28 Οκτωβρίου 1824. Η εκκλησία τιμά τη μνήμη τους, την ημέρα του μαρτυρίου τους, στις 28 Οκτωβρίου, ενώ οι κάρες των τριών από τους τέσσερις μάρτυρες φυλάσσονται στον ομώνυμο ναό του Ρεθύμνου.

Από το χωριό Αλικιανός της Κυδωνίας κατάγονταν ο νεομάρτυρας Άγιος Γεώργιος ο Κρητικός ο οποίος γεννήθηκε στις 24 Μαΐου 1846. Ήταν γιος του Νικολάου Δεβολή και της Αικατερίνας. Ο Άγιος κατά την επανάσταση της Κρήτης το 1866 συνελήφθη μαζί με άλλους επαναστάτες από τους Τούρκους οι οποίοι προσπάθησαν να τον αναγκάσουν να αλλαξοπιστήσει. Όμως ο Άγιος αρνήθηκε να προδώσει την πίστη του για να σώσει τη ζωή του. Βασανίστηκε από τους Τούρκους και θανατώθηκε με αποκεφαλισμό στα 1867. Η εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 7 Φεβρουαρίου.

Σφακιανός ήταν ο Άγιος Εμμανουήλ, ο οποίος εξισλαμίστηκε βίαια από τους Τούρκους. Κατάφερε όμως να δραπετεύσει και να πάει στη Μύκονο όπου ξεκίνησε μια νέα ζωή. Παντρεύτηκε απέκτησε έξι παιδιά και συνέχισε να ζει σαν Χριστιανός. Όμως η γυναίκα του τον πρόδωσε και αυτός έφυγε με τα παιδιά του. Ο αδερφός της γυναίκας του θέλοντας να τον εκδικηθεί τον πρόδωσε στον Τούρκο πλοίαρχο του νησιού, ότι αν και εξισλαμισμένος επέστρεψε στη Χριστιανική πίστη. Ο Τούρκος ηγεμόνας τον καταδίκασε σε θάνατο και όρισε να τον εκτελέσουν σε μια τοποθεσία που ονομάζονταν Παλιά Βρύση. Ο δήμιος αρνήθηκε να εκτελέσει την καταδίκη και τότε ένας άλλος αξιωματικός θανάτωσε τον Άγιο με αποκεφαλισμό στις 15 Μαρτίου 1792. Οι Τούρκοι έδεσαν το λείψανο του με πέτρες και το έριξαν στη θάλασσα. Η μνήμη του εορτάζεται τη μέρα του μαρτυρίου του, στις 15 Μαρτίου.

Φρικτά βασανίστηκε στη Σμύρνη και ο Άγιος Μάρκος ο Νεομάρτυρας, ο οποίος κατάγονταν από την Κρήτη. Εξισλαμίστηκε βίαια από τους Τούρκους όμως κατάφερε να δραπετεύσει και να πάει στη Σμύρνη και ακολούθως στην Κωνσταντινούπολη. Κήρυξε το Ευαγγέλιο και ενδυναμωμένος από τον δάσκαλο του Μελέτιο Συρίγο επέστρεψε στη Σμύρνη. Οι Τούρκοι τον συνέλαβαν και τον βασάνισαν ζητώντας του να απαρνηθεί την πίστη του. Όμως ο Άγιος Μάρκος αρνήθηκε και αποκεφαλίστηκε στις 14 Μαΐου 1643. Το λείψανο του παρέλαβαν Χριστιανοί της Σμύρνης και το έθαψαν στο ναό της Αγίας Φωτεινής της πόλης. Η μνήμη του γιορτάζεται στις 14 Μαΐου.
Αναδημοσίευση από το Περιοδικό Στιγμές


Κωστής Φραγκούλης: Ο μαντιναδολόγος

Όντε τη δω την όμορφη μέσα στην αγκαλιά μου
αν είμαι κι εκατό χρονώ κουλουμουντρά η καρδιά μου


Ο Κωστής Φραγκούλης γεννήθηκε στη Λάστρο Σητείας το 1905. Από κει έφυγε σε ηλικία 16 χρονών, σε αναζήτηση καλύτερης τύχης και εγκαταστάθηκε στο Ηράκλειο για να ασκήσει το επάγγελμα του τυπογράφου. Το τυπογραφείο για τον ίδιο υπήρξε μεγάλο σχολείο:

Έτσι στο συνθετήριο ψηφίο το ψηφίο
ήμαθα πέντε γράμματα σα να ‘μουν σε σχολείο


Παράλληλα με την τέχνη της τυπογραφίας άρχισαν και οι λογοτεχνικές του ανησυχίες. Το τυπογραφείο έφερε τον Κ. Φ. κοντά στους κύκλους των λογίων της Κρήτης, πράγμα που είχε μεγάλη επίδραση στην περαιτέρω πορεία του. Το τυπογραφείο του έγινε το εντευκτήριο των διανοουμένων της εποχής κι αυτή η επαφή ήταν καθοριστική για να ανακαλύψει την λογοτεχνική του ταυτότητα. Ξέθαψε από μέσα του όλον εκείνο τον ανεκτίμητο γλωσσικό πλούτο, που είχε αποθησαυρίσει από τη ζωή του στην ύπαιθρο, ο οποίος μετουσιώθηκε σε δεκαπεντασύλλαβους στίχους που διέπονται από μιαν απέραντη αγάπη για την Κρήτη, μια βαθιά προσήλωση στην παράδοση και τον πολιτισμό της.

eXTReMe Tracker